BÖBREK YETMEZLİĞİ KEMİKLERİ NASIL ETKİLER?

Böbrek yetmezliği olan kişilerde değişik derecelerde kemik hastalığı görülür. Böbreğin görevlerinden birisi de kemiğin sağlıklı ve güçlü yapısının korunmasıdır. Böbrekler bunu kalsiyum, fosfor ve D vitamini arasındaki dengeyi sağlayarak yapar. Böbrek yetmezliğinde düzeyleri değişen bu vitamin ve mineraller nedeniyle kemik hastalığı gelişir.

Böbrek hastalarında kemik hastalığı gelişiminde önemli olan faktörler nelerdir?

1.Serum kalsiyum düzeyinin azalması
2.Serum fosfor düzeyinin azalması
3.D vitamini üretimindeki azalma

Böbrek hastalarında ayrıca paratiroid bezinin çalışmasındaki değişiklikler, vücuttaki asit miktarının artması, alüminyum birikimi ve diğer insanlarda da kemik hastalığına yol açan faktörler (ileri yaş, menopoz, kortizon gibi ilaçların kullanımı) önemlidir.

Kalsiyum, kemiğin dayanıklılığını sağlayan mineraldir. Vücuttaki kalsiyumun büyük kısmı kemiklerde depolanır, bir miktar kanda da bulunur. Besinler yoluyla alınır.

Fosfor, kemiği güçlendiren bir başka mineraldir. Kalsiyum gibi kemiklerde depolanır ve bir miktar kanda da bulunur.

Vücutta yapım yeri öncelikle deri olan D vitamini, böbreklerde aktif hale getirilir. Bu yüzden böbrek yetmezliği durumunda aktif D vitamini yeterince üretilmez.

Paratiroid bezi, boyun bölgesinde tiroid bezi içinde yerleşmiş mercimek boyutlarında dört adet bezdir. Paratiroid bez hücrelerinden salgılanan parathormon kalsiyum dengesini sağlar. Parathormonun asıl görevi kan kalsiyum düzeyini normal sınırlar içinde tutmaktır. Kanda kalsiyum azalırsa paratiroid bezlerden parathormon salınımı artar, böylece kandaki kalsiyumu artırmak için böbreklerden kalsiyumun geri emilerek kana karışması sağlanır. Ayrıca aktif D vitamini yapımı uyarılır. Böylece bağırsaklardaki gıdalardan kalsiyum emilimi artar. Parathormon ayrıca fosfor atılımını arttırır.

Kronik böbrek yetmezliğinde böbreğin görev kaybı nedeniyle vücutta fosfor birikimi kolaylaşır. Bu durum paratiroid bezinden hormon salgılanmasını uyarır. Böbrekteki fosfor miktarının artması ayrıca burada aktif hale gelen D vitamininin düzeyinin düşmesine neden olur. Ayrıca böbrek yetmezliğinde kalsiyum düzeyinin düşük olması parathormon salınımını daha fazla arttırır.

Kemik hastalığının bulguları nelerdir?

Kronik böbrek hastalığına bağlı kemik hastalığında kemiklerde ağrı, kırıklar ve şekil bozuklukları dışında, kas güçsüzlüğü, kaşıntı, nadiren deride yaralar, çeşitli organ ve dokularda küçük kalsiyum birintileri (kemikleşme) görülebilir.

Kemik hastalığı teşhis ve takibinde en sık kullanılan laboratuvar tetkikleri serum kalsiyum, fosfor ve alkalen fosfataz düzeyleridir. Serum kalsiyum düzeyinde düşme (8 mg/dL'nin altına) ve fosfor düzeyinde artma olur. Ayrıca kemik yapımından sorumlu hücrelerin çalışmasınıgösteren alkalen fosfataz düzeyi artar. Bunun dışında serum parathormon düzeyinde de artış saptanır. Bunun dışında kemik röntgenleri ve kemik sintigrafisi kemik hastalığı tanısında kullanılabilir.

Fosfor düzeyini düşürmek için ne gibi önlemler alınır?

1.Diyetle alınan fosforun kısıtlaması
2.Fosforu bağlayarak vücuttan uzaklaştıran ilaçlar
3.Diyaliz tedavisi

Fosforun yükselmesini önlemek için alınacak en basit önlem gıdalarla alınan fosfor düzeyinin azaltılmasıdır. Bu amaçla fosfor miktarı yüksek olan sütlü ürünler (peynir, dondurma, yoğurt, diğer süt ürünleri), balık, yumurta, fındık, susam, kakao gibi gıdaların alımı sınırlandırılmalıdır.

Vücuttaki fazla fosforu uzaklaştırmak için fosforla birleşip atılımını sağlayan ilaçlar kullanılır. Bu amaçla en sık kullanılan ilaçlar kalsiyum tuzları olup daha az oranda alüminyum tuzları kullanılır. Alüminyum tuzları geçmişte daha sıklıkla kullanılmıştır, ancak kas güçsüzlüğü, kansızlık, kemik hastalığı gibi yan etkilerinin varlığı nedeniyle günümüzde ancak fosfor düzeyi çok yüksek olan hastalarda kısa sürede fosforu düşürmek için kullanılır.

Kalsiyum tuzları fosforu bağlayarak vücuttan uzaklaştıran ilaçlardır. Fosforu uzaklaştırmanın yanı sıra serum kalsiyumunda yükselme ve asidozun (vücuttaki asitli maddelerin artması) azaltılması gibi olumlu etkileri de vardır. Çeşitli kalsiyum tuzu tipleri vardır. Bunlar kalsiyum karbonat, kalsiyum laktat, kalsiyum glukonat ve kalsiyum sitrattır.

Kalsiyum tuzları fosfor bağlamak için kullanılıyorsa yemeklerle beraber alınmalıdır.

Diyaliz tedavisi vücuttaki fazla fosforun uzaklaştırılmasında önemlidir. Ancak tek başına yeterli değildir. Hemodiyalizle bir seansda yaklaşık 1 gram, karın diyalizinde ise günlük uzaklaştırılan miktar yaklaşık 300 mg'dir. Yüksek akımlı diyalizörler daha fazla fosfor uzaklaştırırlar.

Fosfor düzeyinin düşmemesinin nedenleri:
1.Yüksek fosforlu diyet
2.Fosfor bağlayıcı ilaçların yanlış kullanımı veya kullanılmaması
3.Vitamin D tedavisi
4.Diyalizin yetersiz olması

Böbrek hastalığında D vitamini kullanımı:

Kronik böbrek yetmezliğinde böbrekte aktif hale gelen D vitamininin üretiminin azaldığını söylemiştik. Bu nedenle böbrek hastalarında eksik olan aktif D vitamininin dışarıdan verilmesi yararlı olabilir.

D vitamini tedavisinde başlanmadan önce dikkat edilmesi gereken durumlar:
1.Hastanın serum kalsiyum, fosfor ve parathormon düzeyleri tespit edilmelidir.
2.Kalsiyum yüksek olmamalıdır.
3.Fosfor yüksek olmamalıdır.
4.Parathormon düzeyleri 2-3 kat artmış olmalıdır.

D vitamini nasıl kullanılmalıdır?
D vitamini tablet şeklinde ağızdan alınır veya damardan uygulanır. Parathormon salınımını engellemek için gerekecek D vitamini dozu her hastada değişiktir. İlaç düşük dozda başlanıp, yavaşça gerekli doza çıkartılır.

D vitamini kullanımın yan etkileri nelerdir?
D vitaminine bağlı iki önemli yan etki kalsiyum ve fosfor düzeylerinin artmasıdır. Tedavi sırasında istenen kalsiyum düzeyi normalin üst sınırlarıdır. Ancak kalsiyumun fazla yükselmesinden kaçınılmalıdır. Kalsiyum yükselmesi baş ağrısı, bulantı, kusma, ağız kuruluğu, kabızlık gibi şikayetlere neden olur. Fosfor yükselmesi ise özellikle diyete yeteri kadar uymayan hastalarda görülür. Birlikte kalsiyum da yüksek ise riskli olabileceğinden bu durumun düzeltilmesi gerekir.

Kemik hastalığına yönelik başka tedaviler var mıdır?
Hastalarda tüm bu ilaç tedavileri ile başarı sağlanamıyorsa aşırı çalışan ve bu şekilde kemikten kalsiyumun ayrılmasına ve kemiğin zayıflamasına neden olan paratiroid bezleri ameliyatla çıkarılabilir.

Paratiroid bezinin çıkarılmasının yararlı olabileceği durumlar:
1.Başka bir nedenle açıklanamayan kalsiyum yüksekliği (paratiroid bezinden salgılanan parathormon kemikteki kalsiyumun kana verilmesini sağlar)
2.Şiddetli ve ilaç tedavisi ile düzelmeyen kaşıntı olması
3.Kemik ve eklem ağrıları, kemiklerde kırıklar ve şekil bozuklukları
4.Ciddi kas güçsüzlüğü