SAĞLIK KÖŞESİ
   

                         DEĞİŞİM LİSTELERİ

Diyet düzenlemede birbiri yerine geçebilen besinlerin neler olduğunun bilinmesi büyük kolaylık sağlar. Değişim listelerinde her grup içindeki besinler hemen hemen aynı miktarda enerji, protein, yağ ve karbonhidrat sağladıklarından birbirinin yerine kullanılabilir, yani her bir yiyecek diğerinin yerine geçebilir.


A. Ekmek ve Tahıl Değişimi:

Listede gösterilen her bir değişim yaklaşık olarak 15 gr karbonhidrat, 2 gr protein içerir, yağ içermez ve 68 kalorilik enerji sağlar.

Aşağıdaki listenin kullanılışına şöyle bir örnek verilebilir : 1 ince dilim ekmek yenilmediği zaman, onun yerine 1 adet orta boy patates veya yarım su bardağı pilav veya makarna yenebilir.

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Ekmek

l ince dilim

25

Kraker

2 - 4 adet

20

Makarna, şehriye (pişmiş)

Yarım Su Bardağı

100

Makarna, şehriye (çiğ)

3 silme çorba kaşığı

15

Patates (pişmiş)

l adet orta boy

100

Pirinç, bulgur (pişmiş)

Yarım su bardağı

100

Pirinç, bulgur (çiğ)

2 silme çorba kaşığı

15

Sade kek

3-3.5 cm
kalınlığında dilim

25

Tarhana

2 silme çorba kaşığı

15

Un (buğday, pirinç vb.)

2 silme çorba kaşığı

15


B. Et Değişimi:
Her bir değişim yaklaşık olarak 6 gr protein, 5 gr yağ içerir, karbonhidrat içermez ve 69 kalorilik enerji sağlar.

Aşağıdaki listenin kullanılışına örnek: l köfte kadar et yenilmediği zaman onun yerine bir adet yumurta veya bir kibrit kutusu kadar beyaz peynir veya bir sosis ya da listede belirtilen diğer başka bir besin yenebilir.

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Et

1 köfte kadar

30

Balık

1 köfte büyüklüğünde

30

Yumurta

1 adet

40-50

Sosis

1 adet

40-50

Salam

Çok ince 4-5 dilim

40-50

Peynir (beyaz)

1 kibrit kutusu

30

Peynir (kaşar)

2/3 kibrit kutusu

20-25

Çökelek, lor

1/4 su bardağı kadar

40-45

Kuru fasulye

5 - 6 çorba kaşığı

100



Bitkisel besin olmasına rağmen kurubaklagiller (kurufasulye, nohut, bakla vb.) fazla miktarda protein içerirler ve değişim listelerinde etler ile aynı sınıfa konularak incelenirler. Et cinsi gıdalara benzemeyen yanları, hiç yağlarının bulunmaması ve bunun yerine 15 -16 gr. kadar karbonhidrat içermeleridir. Örnek olarak, yukarıda listede adı geçen 5 - 6 çorba kaşığı kuru fasulye 100 gr gelir ve ve 6 gr protein yanında 15 gr da karbonhidrat içerir.


C. Süt Değişimi:
Belirtilen miktardaki süt veya yoğurt ortalama olarak 4 gr protein, 6 gr karbonhidrat, 4 gr yağ içerir ve 76 kalorilik enerji sağlar.

Örnek olarak: 1 su bardağı süt içilmediği zaman onun yerine 1 su bardağı kadar yoğurt yenebilir.

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Süt

1 orta boy su bardağı

160

Yoğurt

1 orta boy su bardağı

160


Az Yağlı Süt Değişimi (Light süt)
4 gr protein, 6 gr karbonhidrat ve 2 gr yağ içerir ve 58 kalorilik enerji sağlar.

Sütü sütlaç veya muhallebi gibi sütlü tatlılar şeklinde de alabilirsiniz.

1 porsiyon muhallebi veya 1 porsiyon sütlaç 1 süt + 1 ekmek değişimi şeklinde düşünülmelidir.
D. Sebze Değişimi:
Sebzeler içerdikleri kalori miktarına göre 2 gruba ayrılırlar: 1. Grup: Bu grup sebzeler enerji değerleri düşük olduğundan serbestçe yenilebilir.

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Domates

1 küçük boy (çiğ)

100

Domates suyu

1 büyük su bardağı (çiğ)

240

Çarliston biber

4 orta boy

100

Yeşil sivri biber

10 orta boy

100

Kıvırcık salata

15 yaprak

100

Salatalık

1 orta boy

100

Kırmızı turp

5 orta boy

100

Maydanoz

1 orta demet

75

Yeşil soğan

3-4 orta boy

75

Kuru soğan

1 orta boy

75

Kereviz

1 küçük boy

100

Kırmızı lahana

1/8 orta boy

100

Lahana

4 çorba kaşığı (pişmiş)

100

Karnıbahar

4 çorba kaşığı (pişmiş)

100

Taze kabak

4 çorba kaşığı (pişmiş)

150

Patlıcan

4 çorba kaşığı (pişmiş)

125

Ispanak

4 çorba kaşığı (pişmiş)

150

Pazı

4 çorba kaşığı (pişmiş)

150

Ebegümeci

4 çorba kaşığı (pişmiş)

150

Bamya

4 çorba kaşığı (pişmiş)

75

2. Grup: Bu grup sebzelerin her birimi 2 gr protein, 7 gr karbonhidrat içerir, yağ içermez ve 36 kalori sağlar.

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Havuç

1 orta boy (çiğ)

100

Şalgam

1 orta boy (çiğ)

150

Bezelye

4 çorba kaşığı (pişmiş)

100

Pırasa

5 çorba kasığı (pişmiş)

150

Bakla

4 çorba kasığı (pişmiş)

100

Enginar

1 orta boy (pişmiş)

100

Bal Kabağı

3-4 parça

100

E. Meyve Değişimi:
Her bir değişim yaklaşık olarak 10 gr karbonhidrat içerir, yağ ve protein içermez ve 40 kalorilik enerji sağlar.

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Elma

1 küçük boy

80

Kayısı (taze)

1-2 adet

100

Kayısı (kuru)

1-2 adet

20

Muz

Yarım küçük

50

Çilek

1 su bardağı

150

Kiraz

10-15 adet

75

Hurma

2 adet

15

Greyfurt

Yarım küçük

125

Üzüm

12-20 tane

75

Portakal

1 adet küçük

125

Şeftali

1 adet orta

100

Armut

1 adet küçük

100

Erik

1-2 adet

100

Kuru erik

2 adet

25

Kuru üzüm

2 çorba kaşığı, silme

15

Karpuz

1 dilim

175

Kavun

1 dilim

175

İncir (Taze)

1-2 adet

50

İncir (Kuru)

Yarım adet

15

Yeni dünya

5-6 adet

100

Portakal suyu

1 çay bardağı

100

Elma suyu

1 çay bardağı

100

Mandalina

1 orta boy

100

F. Yağ Değişimi:
Her bir değişim yaklaşık olarak 5 gr yağ içerir, protein ve karbonhidrat içermez ve 45 kalorilik enerji verir.

 

 

 

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Sıvı yağ

1 tatlı kaşığı

5

Katı yağ

1 tatlı kaşığı

5

Zeytin

5 adet

15

Mayonez

2 tatlı kasığı

10

Fındık,fıstık vb.

6 adet

10

Kaymak

1 çorba kaşığı

10




G. Tatlı Değişimi:

Her bir değişim yaklaşık olarak 5 gr karbonhidrat içerir, protein ve yağ içermez ve 20 kalorilik enerji sağlar.

Besin

Ölçü

Miktar (gr)

Toz şeker

1 tatlı kaşığı

5

Kesme şeker

Büyüklüğüne göre 2-3 adet

6

Reçel-marmelat

Silme 1 yemek kaşığı

10

Bal

1 tatlı kaşığı

10

Pekmez

Silme 1 yemek kaşığı

10

Akide şekeri

2 adet

10




H. İçecekler:

Piyasada satılan içecekler alkollü veya alkolsüz olabilir. Alkolsüz içecekler (eğer hastada su kısıtlaması yapılması gerekmiyorsa) rahatlıkla içilebilir.

Böbrek hastası alkollü içki içebilir mi?

Alkol fazla miktarda kalori içerir (1 gr alkolde 7 kalori vardır). O nedenle zayıflaması istenen kimseler alkollü içki almamalıdır.

Alkollü yiyecekler karaciğer için de özellikle çok sakıncalıdır. Böbrek hastalarının önemli bir bölümünde karaciğer problemleri de vardır. O nedenle, rastgele alkollü içki içmemeli ve her hasta bu konuda hekimine danışmalıdır.



DEĞİŞİM LİSTELERİNİN KULLANILMASI

Değişim listeleri hastaların günlük yemeklerini düzenlemede çok yararlıdır. Bu sayede her hasta, sadece tarif edilen yiyecekleri yemek zorunda kalmaz, kendi zevkine ve ihtiyacına göre değişik yemek listeleri düzenleyebilir.

Bu yemek listeleri düzenlenirken, belirli bir besin yerine, aynı türden ve ona eşdeğer miktarda besin elemanlarını içeren bir başka yiyecek listeden seçilir. Böylece alınan protein, yağ, karbonhidrat gibi besin elemanları aynı kaldığı halde değişik yemekler yeme imkanı olur.

Örnek olarak 40 gram proteinli diyet kullanan bir hasta değişim listelerini kullanarak aşağıda gösterildiği şekilde farklı yemekler hazırlayabilir:

Önce, 40 gr. protein içeren bir diyet örnek olarak alınır.

40 GRAM PROTEİNLİ 1500 KALORİLİ DİYET

Bir Günlük Yiyecekler

Miktar

Ölçü

Süt veya yoğurt

250 gr

2 çay bardağı

Yumurta veya

40 gr

1 adet

beyaz peynir

30 gr

1 kibrit kutusu kadar

Et

60 gr

2 köfte kadar

Ekmek veya ekmek yerine geçen

175 gr

7 ince dilim

Meyve

2 porsiyon

Bkz. meyve değişim listesi

Sebze

2 porsiyon

8 çorba kaşığı

Yağ

20 gr

4 tatlı kaşığı

Bal, reçel veya

85 gr

17 tatlı kaşığı şeker

Akide şekeri

10 gr

2 adet




 

 

 

ÖRNEK YEMEK LİSTESİ

Sabah

Öğle

İkindi

1 bardak çay (sekerli)
2 tatlı kaşığı tereyağ
3 tatlı kaşığı bal veya reçel
1 adet yumurta
2 ince dilim ekmek

4 çorba kaşığı etsiz sebze yemeği
5 çorba kaşığı pilav
1 ince dilim ekmek

1 bardak çay (şekerli)
1 dilim kek
2 adet akide şekeri

Akşam

Gece

 

1 kase un çorbası
2 köfte kadar et veya
etli sebze yemeği
1 kase ayva kompostosu
1 ince dilim ekmek

1 çay bardağı süt (şekerli)
1 adet elma
1 çay bardağı yoğurt

 



Değişim listelerine bakılacak olursa bir yumurtanın veya bir kibrit kutusu kadar beyaz peynirin veya bir köftenin ya da bir sosisin benzer miktarlarda besin elemanı içerdiği görülür. Böylece, hasta isterse, sabah kahvaltısında yumurta veya peynir yemez; ancak öğle yemeğinde onun yerine fazladan bir adet köfte veya sosis yiyebilir. Yine bu listede bulunan akşam yemeğindeki 2 köfte kadar et yenilmeyebilir; bunun 1 köfte kadarlık miktarı sosis değişimi olarak öğleye alınabilir. Akşam yemeğine de 1 köfte kadar et içeren etli sebze yemeği konabilir. Sonuç olarak liste aşağıdaki sekile dönüşebilir.

Sabah

Öğle

İkindi

1 çay bardağı süt ( şekerli)
2 tatlı kaşığı kahvaltılık yağ
3 tatlı kaşığı bal veya reçel
2 ince dilim ekmek

2 adet sosis
5 çorba kaşığı pilav
1 çay bardağı yoğurt
1 ince dilim ekmek
veya bu yemek yerine çalışan bir kimse 2 adet sosis içeren bir sandviç ve bir çay bardağı yoğurt yiyebilir.

1 bardak çay (şekersiz)
1 dilim kek
2 adet akide şeker

Akşam

Gece

 

1 kase un çorbası
4 çorba kaşığı kıymalı sebze yemeği
1 kase ayva kompostosu
1 ince dilim ekmek

1 çay bardağı süt (sekerli)
1 porsiyon elma

 


Bu liste de 40 gr. protein ve 1500 kalori içermektedir.


Bir başka örnek:

40 gram proteinli ve 1500 kalorili diyet yemeği yemek isteyen hasta, eğer muhallebi istiyorsa şöyle bir değişikliğe gidebilir:

Kahvaltıda 1 dilim ekmek yemez, çayını şekersiz içer, 3 tatlı kasığı bal veya reçelini 1 tatlı kaşığına indirir.

Öte yandan, öğle yemeğindeki 1 bardak yoğurdu da yemez ve onun yerine bir bardak süt kullanma imkanı doğar. İkindide içeceği çaya şeker koymaz, akide şekerini yemez, kekini de yemez, tüm bunların eşdeğeri olan toz şeker ve pirinç ununu kullanır.

Sonuç olarak; kahvaltıda artırdığı şeker ve öğle yemeğinde artırdığı süt ile muhallebisini hazırlar; burada, sabahki 1 dilim ekmeği yemediği için muhallebisini yaparken onun yerine 2 çorba kaşığı pirinç ununu ve ikindide şekersiz içtiği çayın şekerini ve akide şekerinin eşdeğerini de kullanabilmektedir.

Yine aynı hastanın canı kuru baklagillerden yemek isterse akşam yemeğindeki l adet köfteyi yemez, onun yerine öğle yemeğinde 5 çorba kaşığı kadar kuru fasulye veya nohut ya da mercimek yiyebilir. Akşam yemeğindeki kalan l köfte kadar kıymadan ise, 1 adet etli biber dolması hazırlanarak yenebilir. Böylece değişim listelerindeki besin elemanlarını kullanarak aynı miktarda protein ve kalori içeren başka yemekler hazırlama imkanı doğar ve liste şu hale döner:

Sabah

Öğle

İkindi

1 bardak çay (şekersiz)
2 tatlı kaşığı yağ
1 tatlı kaşığı bal veya reçel
1 adet yumurta
1 ince dilim ekmek

5 yemek kaşığı kuru fasulye
5 yemek kaşığı pirinç pilavı
1 adet domates
1 ince dilim ekmek

1 kase muhallebi

Akşam

Gece

 

1 kase un çorbası
1 adet etli, biber dolma
1 kase ayva kompostosu
1 ince dilim ekmek

1 porsiyon elma

 


Bu liste 40 gr protein ve 1500 kalori içermektedir.

Bu listeyi bir kez daha açıklayalım:
Sabah kahvaltısı: Çay şekersiz içildi, buradan şeker arttı.
3 tatlı kaşığı bal veya reçel yerine 1 tatlı kaşığı bal veya reçel yenildi, bunların yerine eşdeğer şeker arttı. Ekmeğin 1 dilimi yenilmedi, bunun yerine eşdeğer olan, 2 çorba kaşığı pirinç unu arttı. Bunlar muhallebi yapılmak üzere saklandı.

Öğle yemeği: 1 çay bardağı yoğurt yenilmedi, bunun eşdeğeri o an 1 bardak süt muhallebi yapılmak üzere saklandı.

İkindi: Şekerli çay içilmedi, kek yenilmedi, akide şekeri, eşdeğer şeker ile değiştirildi. Böylece elde edilen besinler ile yapılan muhallebi ikindide yenildi.

Akşam yemeği: 2 köfte kadar et yenilmedi, 1 köfte kadarına eşdeğer 5 çorba kaşığı kuru fasulye öğle yemeğine alındı, 1 köfte kadar et ile de akşam 1 adet etli biber dolma yapılarak yenildi.

Aynı prensipleri kullanarak, hastalar kendilerine tarif edilenlerin dışında, pek çok değişik yemek listeleri yapabilirler.